Tomaszów Lubelski

Miasto Tomaszów Lubelski jest siedzibą powiatu w województwie lubelskim. Liczy 21,5 tys. mieszkańców (1998 r.). Jest położony na wschodnim skraju Roztocza Środkowego, nad rzeką Sołokiją (lewy dopływ Bugu).

W 1590 roku Zamoyscy założyli w tym miejscu osadę pod nazwą Jelitowo. W 1594 roku Jelitowo uzyskało prawa miejskie. W 1595 roku wybudowano drewnianą synagogę. W 1613 roku nastąpiła zmiana nazwy miasta na Tomaszów. Korzystne położenie przy ważnym szlaku handlowym z zachodu na wschód Rzeczypospolitej sprzyjał dalszemu rozwojowi miasta. Było to prywatne miasto ordynacji Zamoyskich. W 1630 roku powstała samodzielna gmina żydowska. W drugiej połowie XVII wieku Tomaszów został zniszczony przez Kozaków Chmielnickiego, a następnie przez wojska szwedzkie. Od 1772 roku Tomaszów znajdował się w austriackim zaborze, od 1809 roku w Księstwie Warszawskim, od 1815 roku w Królestwie Polskim. W 1827 roku w Tomaszowie żyło 1.156 Żydów, stanowiąc 43% ogółu mieszkańców. W 1897 roku w mieście żyło 3.646 Żydów, stanowiąc 59% ogółu mieszkańców. Podczas I wojny światowej, w 1915 roku w pobliżu Tomaszowa doszło do bitwy pomiędzy wojskami rosyjskimi a austriackimi.
    W okresie międzywojennym w Tomaszowie Lubelskim żyło 4.643 Żydów (1921 r.), stanowiąc 65% ogółu mieszkańców. Żydzi byli właścicielami fabryki płótna, kapeluszy, grzebieni i mydła. W 1939 roku w mieście znajdowało się około 6 tys. Żydów.
    Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku w okolicach Tomaszowa doszło do ciężkich walk oddziałów polskich z armią niemiecką. Od 17 do 27 września trwały ciężkie walki, jednak wobec przewagi Niemców oddziały polskie musiały skapitulować. Po wkroczeniu do miasta Niemcy zburzyli synagogę. W Tomaszowie utworzyli getto, w którym zgromadzili około 1,4 tys. Żydów. W 1942 roku wszystkich Żydów wywieziono do ośrodka zagłady w Bełżcu. W okolicy Tomaszowa działały polskie oddziały partyzanckie. W ramach akcji odwetowych Niemcy spacyfikowali Tomaszów mordując około połowę mieszkańców miasta. Tomaszów został wyzwolony w lipcu 1944 roku przez wojska sowieckie.

Z ciekawostek: barokowy kościół drewniany (1727 r.), drewniana dzwonnica (XVIII w.), cerkiew.

- Cmentarz żydowski w Tomaszowie Lubelskim (ul. Starozamojska) - 8 pkt

(zdjęcia: Gedeon)

Cmentarz żydowski w Tomaszowie Lubelskim został założony w 1623 roku. Ostatni znany pochówek odbył się w 1943 roku. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz.
    Na powierzchni 2 hektarów zachowało się około 30 nagrobków, jednak w większości są to rekonstrukcje zniszczonych macew. Na nielicznych zachowanych znajdują się dekoracje i inskrypcje w języku hebrajskim.

W 1993 roku przeprowadzono rozległe prace porządkowe na cmentarzu. Postawiono wówczas nowy ohel na grobach rabinów Izaaka Szapira oraz Judy ben Nisan Meira. Obok ohelu znajduje się kilka odnowionych nagrobków.

Na cmentarzu znajduje się pomnik poświęcony pamięci ofiar Holokaustu.

            
(zdjęcia: Gedeon)

Klucze na cmentarz znajdują się u pani A. Malec - ul. Starozamojska 22.