Szczebrzeszyn

Miasto Szczebrzeszyn leży w powiacie zamojskim, województwo lubelskie. Liczy 5,6 tys. mieszkańców (1998 r.). Leży nad rzeką Wieprz, na pograniczu Padołu Zamojskiego i Roztocza.

Na początku XIV wieku w tym miejscu znajdował się ruski gród, strzegący ważnego szlaku handlowego z Kijowa do Krakowa. W 1340 roku gród zajęły wojska polskie Kazimierza Wielkiego. Od 1366 roku przeszedł na trwałe pod panowanie Polski. Około 1378 roku Szczebrzeszyn otrzymał prawa miejskie, na prawie magdeburskim. Przeprawy na Wieprzu bronił wybudowany zamek. Pierwsze informacje o Żydach mieszkających w Szczebrzeszynie pochodzą z 1507 roku. W 1530 roku kupcy żydowscy ze Szczebrzeszyna byli rekestrowani w komorach celnych w Lublinie. Trudnili się oni w większości handlem płótnem, suknami i artykułami korzennymi. Liczni Żydzi trudnili się także rzemiosłem - rzeźnictwem, krawiectwem, stolarstwem i snycerstwem. W 1564 roku w Szczebrzeszynie mieszkało 90 Żydów. W 1570 roku, właściciel miasta, Andrzej Górka, założył w Szczebrzeszynie zbór kalwiński i szkołę. W 1583 roku wielki pożar zniszczył znaczną część miasta. W 1584 roku wybudowano drewnianą synagogę. W 1595 roku Szczebrzeszyn wszedł w skład Ordynacji Zamoyskiej. W latach 1648-1649 Szczebrzeszyn został zniszczony przez Kozaków Chmielnickiego, którzy wymordowali większość Żydów i spalili synagogę. W 1656 roku miasto zostało zrabowane przez wojska szwedzkie, a w 1672 roku przez Turków i Tatarów. W 1673 roku król Michał Wiśniowiecki pragnąć odbudować miasto, nadał mieszczanom i Żydom liczne przywileje. W latach 1701, 1724 i 1741 w Szczebrzeszynie odbyły się sesje Sejmu Czterech Ziem (Waad). W 1765 roku w mieście żyło 444 Żydów. W 1772 roku Szczebrzeszyn znalazł się w zaborze austriackim, w 1809 roku przejściowo w Księstwie Warszawskim, a od 1815 roku w Królestwie Polskim. W 1815 roku w mieście żyło 1.083 Żydów, stanowiących 31% ogółu mieszkańców. W 1827 roku w Szczebrzeszynie żyło 1.605 Żydów, stanowiąc 38% ogółu mieszkańców. W latach 80-tych XIX wieku w Szczebrzeszynie osiadł cadyk Elimelech Hurwitz z Jaworowa. Wokół niego powstał silny ośrodek ruchu chasydzkiego. W owym czasie działały tutaj dwa domy modlitwy, synagoga i szkoła talmudyczna. W 1897 roku w Szczebrzeszynie żyło 2.644 Żydów, stanowiąc 42% ogółu mieszkańców. W 1913 roku w mieście żyło 3.965 Żydów, stanowiąc 47,6% ogółu mieszkańców.
    W okresie międzywojennym w Szczebrzeszynie żyło 2.644 Żydów (1921 r.).
    Podczas II wojny światowej, Niemcy w listopadzie 1939 roku spalili synagogę i okoliczne żydowskie domy w Szczebrzeszynie. W Szczebrzeszynie zgromadzono około 4 tysięcy Żydów z okolic, a także z Włocławka, Łodzi oraz Węgier, Czechosłowacji i Rumunii. Miejscem egzekucji ponad 2 tys. Żydów był tutejszy cmentarz oraz żwirownia na Szperówce. W maju i sierpniu 1942 roku z Szczebrzeszyna wywieziono pozostałych 930 Żydów do getta przejściowego w Izbicy oraz do obozu zagłady w Bełżcu. W lipcu 1943 roku Niemcy wysiedlili ze Szczebrzeszyna większość Polaków i Ukraińców, osiedlając na ich miejscu niemieckich kolonistów. W okolicy działały partyzanckie oddziały AK.

Z ciekawostek: późnorenesansowy kościół i zespół klasztorny Franciszkanów (XVII w.) oraz domy (XIX w.).

- Synagoga w Szczebrzeszynie (ul. Sądowa 2) - 10 pkt

(zdjęcia: Yarek Shalom)

Synagoga w Szczebrzeszynie została wybudowana na początku XVII wieku, prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej drewnianej synagogi. Podczas II wojny światowej, w 1939 roku Niemcy spalili synagogę. W 1946 roku runęły sklepienia budowli. W latach 1957-1963 przeprowadzono rozległą odbudowę, przeznaczając budynek na dom kultury.
    Budowlę synagogi wzniesiono w stylu późnorenesansowym. Całość jest przykryta zrekonstruowanym wysokim dachem łamanym, tzw. dachem polskim. Od strony południowej i północnej do budynku przylegają parterowe babińce. Natomiast po stronie zachodniej znajduje się przedsionek, z umieszczonym na piętrze dodatkowym babińcem. Wejście z przedsionka do głównej sali modlitewnej prowadzi przez prosty, kamienny portal późnorenesansowy. Sala modlitewna posiada sklepienie klasztorne z lunetami. Zachowała się kamienna późnorenesansowa oprawa Aron ha-Kadesz. Nad nim znajduje się wykuty napis w języku hebrajskim: "Stawiam Pana przed sobą zawsze". Ściany były pierwotnie bogato zdobione. Zachował się szeroki ozdobny pas z pilastrowymi wnękami arkadowymi, zwieńczony profilowanym gzymsem. Na zachodniej ścianie zachowały się symbole lewitów (dzban i misa). Podobny symbol widnieje na ścianie północnej. Natomiast ścianę południową zdobią wizerunek menory i owoc granatu. Napisy hebrajskie nie są już czytelne.

  
(zdjęcia: Renata Zawadzka)

Na zewnątrz, przy drzwiach wejściowych, znajduje się współczesna tablica kamienna z informacjami o synagodze w języku polskim, hebrajskim i jidysz.

(zdjęcia: Yarek Shalom)

Zobacz także: Cmentarz żydowski w Szczebrzeszynie - 12 pkt