Wrocław

Wrocław jest miastem wojewódzkim w województwie dolnośląskim. Liczy 613 tys. mieszkańców (1998 r.). Leży na obszarze Pradoliny Wrocławskiej oraz na płn.-wsch. Skraju Równiny Wrocławskiej i płd.-zach. Krańcach Równiny Oleśnickiej, nad rzeką Odrą i jej dopływami Bystrzycą, Oławą, Ślęzą i Widawą. Teren miasta pocięty jest przez liczne ramiona Odry, jej dopływy oraz kanały (88 mostów). Wrocław jest głównym centrum gospodarczym, usługowym, naukowym, kulturalnym i oświatowym płd.-zach. Polski.

Pierwsze ślady zasiedleń pochodzą z około 800-650 roku p.n.e., kiedy to ludność kultury łużyckiej wzniosła nad Odrą dwa grody. W późniejszym okresie przechodził tędy szlak bursztynowy. W X wieku istniała już tutaj rozbudowana drewniana osada na Ostrowiu Tumskim z rzemieślniczym podgrodziem. Osada znajdowała się wówczas pod władzą czeską. Data włączenia go w granice państwa polskiego nie jest znana, lecz sądzi się, że z całym Śląskiem znalazł się pod władzą Mieszka I przed 990 rokiem. W 1000 roku we Wrocławiu ustanowiono biskupstwa. Z powstaniem biskupstwa na Ostrowie Tumskim wyrósł kolejny człon osadniczy, jakim było osobne podgrodzie biskupie, obejmujące obszar od obecnych kościołów św. Krzyża i św. Idziego do katedry. W państwie Piastów Wrocław był grodem obronnym i bazą wypadową w wojnach z Czechami i Niemcami. Mieszko I po zagarnięciu Śląska na nowo ufortyfikował Ostrów Tumski. W 1038 roku Wrocław został zajęty przez czeskiego księcia Brzetysława I z dynastii Przemyślidów. W 1050 roku gród i cała ziemia śląska została ponownie przyłączona do Polski przez Kazimierz Odnowiciel. Od XII wieku we Wrocławiu istniała duża gmina żydowska. Najstarszym ich skupiskiem była ul. Żydowska (dzisiejsza Uniwersytecka). U zbiegu z ul. Kuźniczą mieściła się szkoła żydowska i synagoga. W 1214 roku Wrocław jest wymieniany jako miasto. Lokacja miasta na prawie miejskim nastąpiła jednak w 1242 roku. W 1319 roku Żydzi zostali wygnani z miasta, by po dwóch latach powrócić. W 1335 roku Wrocław wszedł pod panowanie Czech i dzielił losy polityczne Śląska. Wielkie korzyści miastu zapewniały cztery doroczne jarmarki i ułatwienia w handlu tranzytowym w skali europejskiej, gdyż kupcy wrocławscy dla kontaktów z miastami hanzeatyckimi uzyskali wolny przejazd przez Brandenburgię (1349 r.), prawo wolnego handlu z Wenecją (1358 r.), Pragą (1359 r.), Karyntią (1381 r.). O potędze gospodarczej Wrocławia świadczyły monumentalne budowle, głównie sakralne, w stylu miejscowej szkoły architektonicznej. U progu XV wieku we Wrocławiu było 37 kościołów i kaplic. Wybudowano drugi pas murów, które wraz z fosą, włączono w system fortyfikacji miejskich. W XV wieku wybuchły prześladowania Żydów inspirowane przez J. Kapistrana. W 1455 roku Wrocław otrzymał przywilej de non tolerandis Judaeis (zniesiony w 1744 r.). W 1526 roku po śmierci Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem, Wrocław wraz ze Śląskiem przeszły pod panowanie Habsburgów. Okres pomyślnego rozwoju przerwała wojna trzydziestoletnia (1618-48), w której Wrocław opowiedział się po stronie zbuntowanych stanów czeskich. W formie represji Ferdynand II Habsburg odebrał mu prestiżową funkcję starosty księstwa wrocławskiego. Wojna przyniosła wielkie straty gospodarcze w mieście, pożary i głód, a w końcowej fazie blokadę wojsk szwedzkich i epidemię cholery.
    Od 1741 roku Wrocław wraz ze Śląskiem wszedł do Prus (niemiecka nazwa miasta Breslau). Wrocław został wówczas podniesiony do rangi pruskiego miasta stołecznego, trzeciego obok Królewca i Berlina. W owym czasie we Wrocławiu powstała gmina żydowska, która w 1800 roku liczyła około 2 tys. osób. W 1791 roku powstała pierwsza żydowska szkoła publiczna zwana Wilhelmsschule (Szkoła Wilhelma). Podczas wojen napoleońskich, w 1806 roku Wrocław został zdobyty przez wojska francuskie, który zburzyły fortyfikacje miejskie. Po 1812 roku (edykt emancypacyjny) nastąpił szybki rozwój gminy żydowskiej we Wrocławiu. Ścieranie się prądów asymilacyjnych i ortodoksyjnych doprowadziło do wybierania dwóch rabinów i modlenia się w oddzielnych synagogach. W 1829 roku wzniesiono synagogę Pod Białym Bocianem (dzieło Langhansa), a w 1872 roku - Nową Synagogę, dzieło E. Opplera. W 1854 roku Żydzi założyli we Wrocławiu Żydowskie Seminarium Teologiczne. Jego współzałożycielem był Zaharih Frankel. W mieście rozkwitało żydowskie życie kulturalne i nauka. Wydawano liczne czasopisma hebrajskie i jidysz, m.in. "Jüdische Volkszeitung" (1894-1933), "Jüdisch-Liberale Zeitung" (1920-1931). W 1864 roku gmina postanowiła wybudować nową synagogę, którą ukończono w 1871 roku. W 1871 roku Wrocław posiadał trzecią co do wielkości gminę żydowską w Niemczech, po Berlinie i Frankfurcie. Zasiedziali Żydzi wrocławscy starali się ograniczyć napływ do Wrocławia dużej masy Żydów ze Wschodu, którzy w większości mieli proletariackie pochodzenie. Starano się pozostać między swoimi, by nie został naruszony istniejący w przewadze niemiecki charakter wrocławskiej gminy żydowskiej. Lata wojny 1914-1918 przyniosły załamanie gospodarcze, wiele uciążliwości codziennego życia i zmniejszenie liczby ludności. W 1918 roku wraz z upadkiem Hohenzollernów Wrocław stracił status królewskiej siedziby rezydencjonalnej.
    W wyborach do Reichstagu w listopadzie 1932 roku hitlerowcy zdobyli we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku ponad 40% wszystkich głosów. Gdy w 1933 roku przejęli władzę, rozpoczął się okres terroru i prześladowań Żydów. W 1933 roku we Wrocławiu mieszkało ponad 20 tysięcy Żydów - około 3,2% ogółu mieszkańców. Podczas tzw. nocy kryształowej (9/10 listopada 1938 r.) Niemcy dokonali pogromu Żydów we Wrocławiu, zabijając 91 osób i dewastując liczne sklepy oraz domy. Spłonęła wówczas największa synagoga w mieście - Nowa Synagoga. Podczas II wojny światowej, Niemcy zorganizowali we Wrocławiu 4 podobozy obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, 7 oddziałów roboczych, głównie jeńców sowieckich oraz 25 obozów pracy przymusowej. Od 15 listopada 1941 roku rozpoczęły się deportacje Żydów - pierwsza do Kowna, następne do Terezína i Auschwitz. W 1945 roku podczas walk z wojskami sowieckimi Wrocław został ogłoszony przez Niemców twierdzą (garnizon niemiecki liczył 80 tys. żołnierzy). Oblężone oddziały SS wyburzyły znaczny obszar śródmieścia. Zniszczeniu uległo 21.600 spośród 30.000 budynków. Największe straty poniosły dzielnice południowe i zachodnie (90%). Podczas walk zginęło około 170 tys. cywilów i 6 tys. żołnierzy niemieckich.
    Po zakończeniu wojny we Wrocławiu osiedliło się około 70 tys. żydowskich repatriantów ze Związku Sowieckiego. Znajdowało się wśród nich wielu wybitnych naukowców, a także rzemieślnicy i kupcy. Emigracja stopniowo zmniejszała liczebność gminy, tak że w 1960 roku pozostało tylko 1.200 żydowskich rodzin. Po przymusowej emigracji 1968 roku we Wrocławiu pozostało nie więcej niż 1 tys. Żydów. Proces odnowy gminy żydowskiej we Wrocławiu rozpoczął się dopiero po 1990 roku. Obok działalności charytatywno-opiekuńczej, prowadzonej w dużej części dzięki pomocy Amerykańskiego JDC ważną stała się działalność edukacyjna oraz praca z młodzieżą. Powstało Centrum Edukacyjne Fundacji Ronalda S. Laudera, założono Szkołę Lauder - Etz Chaim (obecnie trzy klasy) prowadzoną przez tę samą fundację. Przy Gminie Wyznaniowej Żydowskiej działają: Chór Synagogi pod Białym Bocianem - pod dyrekcją Stanisława Rybarczyka oraz zespół tańców izraelskich "Jareach ba Jom" prowadzony przez Małgorzatę Rzempołuch.

Ilość zabytków Wrocławia jest wielka, a w ostatnich latach odnowiono śródmieście przywracając mu dawny blask. Na szczególną uwagę zasługuje Ostrów Tumski i okolice rynku.

Gmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu
        ul. Pawła Włodkowica 9
        50-072 Wrocław
        tel. 071 343 64 01
                e-mail: wroclaw@jewish.org.pl
                www: http://wroclaw.jewish.org.pl

- Synagoga Pod Białym Bocianem (ul.Włodkowica 7) - 7 pkt

(zdjęcia: Gedeon)

Synagoga została wybudowana w 1829 roku, według projektu Karola Gottharda Langhansa. Była to synagoga odłamu liberalnego w judaizmie. W 1872 roku, po wybudowaniu Nowej Synagogi, została przekazana odłamowi konserwatywnemu. Wówczas to przebudowano ją. Następnie w 1905 roku dodano zewnętrzne klatki schodowe i nowe balkony. Nazywana była za czasów niemieckich "Storch". W 1929 roku przeszła kolejny remont, założono oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie i zbudowano pośrodku bimę. Podczas II wojny światowej hitlerowcy przerobili wnętrze synagogi na warsztaty samochodowe. Z podwórka synagogi deportowano Żydów wrocławskich do obozów zagłady. Po wojnie budynek synagogi był używany przez gminę żydowską we Wrocławiu do 1974 roku, po czym został przejęty przez Skarb Państwa i zamknięty. W czasie realizacji nieskończonego projektu budowy biblioteki usunięto całą podłogę, po czym obiekt popadł w ruinę. Następnie budynek synagogi został przejęty przez Akademię Muzyczną we Wrocławiu, która zdjęła dach i sprzedała budynek prywatnym osobom w 1992 roku. Po długich staraniach gminy żydowskiej synagoga w kwietniu 1995 roku powróciła w ręce kongregacji. Obecnie odbudowywana jest na koszt Fundacji Laudera i Fundacji Polsko-Niemieckiej z przeznaczeniem na miejsce kultu i muzeum poświęcone historii i kulturze wrocławskich Żydów. Między innymi dzięki dotacji Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej wykonano remont zabezpieczający świątyni. Ostatnia dotacja ze środków KGHM Miedź umożliwiła m.in. położenie części tynków.
    Budynek synagogi wzniesiono w stylu klasycystycznym, na planie prostokąta. W głównej salo modlitewnej znajdują się wbudowane galerie dla kobiet. Dekoracje oparte na motywach antycznych i orientalnych. Z wyposażenia zachował się jedynie Aron Ha-kodesz, który można oglądać w Arsenale. Wygląd wnętrza synagogi sprzed wojny:

Nabożeństwa odbywają się tu tylko kilka razy w roku, z okazji największych świąt. Od grudnia 1999 roku w synagodze odbywają się koncerty hawdalowe, w sobotnie wieczory, czyli na zakończenie szabatu. Dzięki realizacji tego pięknego projektu we Wrocławiu powstało jedyne w Europie centrum kultury mającej za sobą 6.000 lat tradycji, prezentujące muzykę tak różnorodną - pieśni synagogalne, muzykę klezmerską oraz muzykę kompozytorów żydowskich wpisujących się w kanon twórców muzyki poważnej.

W sąsiednim budynku przy ul. Włodkowica 9 znajduje się tzw. Mała Synagoga, w której odbywają się nabożeństwa w szabaty i święta o godzinie 9:30.

Na miejscu spalonej w 1938 roku Nowej Synagogi (ul. Łąkowa 2a) stoi pomnik. Nowa Synagoga została wybudowana w 1871 roku, według projektu Edwina Opplera, żydowskiego architekta z Hanoweru. Była to wówczas, obok berlińskiej, największa synagoga w ówczesnych Niemczech i Austrii. Została spalona podczas nocy kryształowej w 1938 roku.

Synagoga Krajowa znajdowała się między ulicami P.Włodkowica i Krupnicza.
    Przy ulicy Wiśniowej znajdował się szpital żydowski, założony w 1726 roku i rozbudowany w 1902 roku jako Israelitisches Krankenhaus. Obecnie w tym budynku mieści się Szpital Kolejowy. Przy ulicy Szajnochy znajduje się Pomnik Bohaterów Getta Warszawskiego.

Zobacz także: Cmentarze żydowskie we Wrocławiu - 17 pkt i 18 pkt